بررسی حمام ها و گرمابه ها و نگاهی اجمالی به حمام حسن خان کرمانشاه فصل اول

بسم الله الرحمن الرحیم
 
 
1 1'>حمام ها و 1 ها  و1 1 به حمام 1 1 1
تهیه وتنظیم:سعید خلیلی تیلکی
فهرست مطالب
1 1- مطالعه حمامهاي تاريخي
بخش یک :سوابق تاريخي حمامها
بخش دو:انواع حمامها
    بخش سه :دانش و فن و هنر معماري در ايجاد حمامهاي سنتي       ايران
     بخش چهار: موضوعات خارج از حیطه فنی و مهندسی در یک حمام تاریخی
فصل دوم- نگاهی اجمالی به حمام حسن خان کرمانشاه به عنوان معرفی یک نمونه
 مطالعه و شناخت وضع موجود
          1- مدارك فني وضع موجود
               - تاريخچه بنا                                     
          2- موقعيت و همجواري بنا                            كليات
             - بررسي و مطالعه معماري فضاهاي بنا:      1- سردر ورودي
                                                                          2- راهروي ورودي
                                                                          3- بينه
                                                                          4- كفش كن بينه
                                                                          5- مياندر (هشتي)
                                                                          6- بخش خصوصي
                                                                           7- گرمخانه
                                                                          8- خزينه  
                                                                          9- تون
 
3- مطالعه و شناخت مواد و مصالح بكار رفته در حمام
4- تزئينات (آهكبري- سنگي) علت استفاده از آهك براي تزئينات
5- تأسيسات
 
فصل سوم- مطالعه و شناخت سازه اي بنا
1- پي                 2- ديوارها (1-2 ديوارهاي باربر                   2-2 ديوارهاي غيرباربر)
3- ستون ها         4- پوششها (چفد- طاق) – روش اجراي قوس ها
فصل اول- مطالعه حمامهاي تاريخي
 
بخش اول: سوابق تاریخی حمام ها
 
 1-1 قبل از اسلام
ضرورت پاکیزگی و طهارت به طور اعم و سابقه و درک آن در نزد اقوام مختلف یکسان نبوده است . ایرانیان از دیر باز برای پاکیزگی و نظافت اهمیت خاصی قائل بودند .     موضوع اهمیت پاکیزگی در ایران در دو مرحله قبل و بعد از اسلام نیازمند بررسی است ، زیرا که با حضور اسلام    در ایران ضوابط و معیارهای خاص برای پاکیزگی مطرح می شود .
در ایران زمین قبل از اسلام پیروان آئین مهر و زرتشت توجه فراوانی به پا کیزگی داشتند استاد محمد کریم پیر نیا در این رابطه اشاره دارند که کلمه "پاتیو" به معنی تمیز کردن است که در مساجد اولیه به وضو خانه گفته می شد . کلمه " پاتیو " به معنی غسل، وضو ، پاک کردن و پاکیزه نگاه داشتن است واژه پاسیو نیز به معنی همین منظور است این واژه در زبان فرانسه به پاتیو تبدیل شده و دوباره به ایران به صورت کلمه "پاسیو" باز گشته است.
از زمان های دور آب به عنوان یکی از عناصر اربعه برای ایرانیان دارای اهمیت ویژه ای و احترام خاصی بوده استِِِ  تاکید فراوان در آئین و مذاهب قبل از اسلام به پاکیزه نگاه داشتن و آب کشی با آب وجود دارد . نمونه های مختلفی از نحوه استفاده از آب  خصوصا ً در فلات مرکزی ایران وجود دارد که تماما ً نشان از توجه و احترام به آب و پاکیزه داشتن آن است . عواملی را که می توانسته موجب احترام به آب گردند عبارت از :
بارندگی ناچیز و تلاش فراوان در جهت برآوردن آب بوده  در آئین مز دیسنا توجه خاص به شست و شو و پاکی شده است . این اعتقاد وجود داشت که آب همان گونه که جسم را پاک می کند قادر به پاک کردن روان نیز بود. پاکی جسم و روان را در آئین مزدیسنا اشنوئی گویند(1) . احترام به آب و پاکی به اندازه ای بود که برای آب پاسدار و فرشته ای به نام " آناهیتا"  شکل میگیرد و معابدی به این منظور ساخته میگردند تا در ان مراسم آئینی برگزار گردد در نوشتارهای زند و پا زند که اصل آن به زبان پهلوی است و اصولی که بایستی مومن به آن پایبند باشد اشاره دارد .
 
 

 
1.اشنویی از اشنا به معنی راستی و پاکی است . واژنامه گاتما ج یک – ص2 – سطر 8 – موبدفیروز آذرگشب
برای مثال اشارتی به این موضوع که برای انجام مراسم مذهبی مومن باید پس از برخاستن در سحر گاه سه مر تبه از آرنج تا سر دست سپس از پیش گوش تا رخ و از میان سر به پایین و پای تا ساق شسته شود . در هریک از نوبتهای مراسم مذهبی در همان روز باید هر یک از قسمتهای بدن که با هوا تماسی داشتند شسته و پاک می گر دیدند به طور قطع در آن دوره باید فضاهایی برای شستشو  وجود می داشت ولی چون از آن فضاها به طور دقیق مدارکی باقی نمانده است نمی توان به روشنی اظهار نظر کرد .
برخی از مور خان اسلامی اشاره به فقدان حمام در قبل از اسلام دارند که این سخن به طور یقین نمی تواندصحت داشته باشد بلکه این احتمال وجود دارد که حمام با آن ترکیب فضایی که بعد ها در دوران اسلامی مطرح می گردید وجود نداشته است .
از محدود نشانه های حمام در دوران قبل از اسلام در کاوشهای باستان شناسی تخت جمشید به دست آمده است(2) آقای دکتر تجویدی در این مورد شرح میدهند که در یکی از کاخ های تخت جمشید بقایای یکی از حمام های خصوصی این دوره به دست آمده است این حمام از دو بخش داخلی و خارجی تشکیل شده است که توسط پله ای از هم جدا می گشت حمام مزبور محوطه کوچکی به اندازه2.25*1.75  مزبور که در وسط آن آبرو حمام بر روی چاه قرار داشت در دوران اسلامی تمامی کا لبد های معماری دچار نوعی دگرگونی و تحول می شود . خواستگاه این تحول را باید در نوع تناسبات و شکل زندگی و تعریفی که اسلام از آنها دارد دانست.
 
2-1 سوابق تاریخی حمام ها در دوران اسلامی
اسلام خود را به گونه ای قوی با کالبد های معماری تعریف می کند . هنر اسلامی زبان و بیانی می یابد که در تمامی صورتها مشترک است . معماری تجسم تفکر و فرهنگ است. همانگونه که  ادبیات،موسیقی و هنرهای تزئینی این چنینند . معماری اسلامی حجم و کالبدی را ایجاد می    
موسیقی آنرا می نوازد ، ادبیات به شرح و ثبت آن و عرفان به آفرینش آن می پردازد و فلسفه ای که همانا فلسفه اسلامی است  که این همه را در بر گرفته و قوام می بخشد . 
از آنجا که معماری اساساً هنری دورنی است ، در دوران اسلامی شکوفا می گردد ، چرا که اسلام بر شکوفا ساختن درون تأکیدی خاص دارد .

 
2- علی اکبر تجویدی _ انتشارات وزارت فرهنگ و هنر 1352ص 173
در میان تمام عناصری که معماری ایرانی در دوران اسلامی مطرح می نمایند حمام دارای دو ویژگی است : اول به این لحاظ که بنایی است فنی از بسیاری جهات که در جای خود بحث خواهد شد و دوم به لحاظ اجتماعی از نقطه نظری خاص . بعد اجتماعی حمام خاص خود است و نمی توان آن را با بعد اجتماعی مسجد مقایسه نمود .
ترکیب این دو ویژگی با هم است که خصوصیات حمام را در دوران اسلامی تعریف می کند . منابع تاریخی اشاره به این موضوع دارند که از آغاز گسترش اسلام در شهرها گرمابه های متعددی احداث شده و ظاهراً استقبال فراوانی از گرمابه ها می شود . (1)
یک نمونه حمام مربوط به دوره امویان در قصر عمرا در کشور اردن وجود دارد که در نوع خود بی نظیر است از شکل و صورت حمام در دوره های عباسیان و آل بویه اطلاع زیادی در دست نیست. اما در دوره سلجوقیان ظاهراً صورت و ترکیب فضایی حمام منظم وقانونمند می گردد . دو نوع حمام در این دوره بدست آمده . یکی مربوط به کنگاور است که ضمن کاوشهای باستانشناسی بقایای حمام بعد  از عهد سلجوقی ظاهر شده است . (2)
و دیگری مربوط به شهر اسلامی جرجان است که آن هم در طی کاوشهای باستان شناسی بدست آمده است آقای دکتر کیانی اشاره دارد که این حمام در کنار یکی از خیابانهای اصلی شهر وجود دارد و از مصالح ساختمانی آجر و آهک و گچ ساخته شده است و در ضمن حفاری شیشه هایی یافت شده که ظاهرا مخصوص حجامت بوده است تردیدی که بایستی شکوفایی بداعت و پیچیدگی  و قدرت بیان معماری سلجوقی در ساخت حمام هم بیانی وارسته باشد که بطور قطع نیز اینگونه بود. هر چند که نمونه هایی پا بر جا از آن وجود ندارد بطور قطع حملات ویرانگر مغول در تباهی بناهای خدماتی همچون حمامها بی تاثیر نبوده است هر چند که ریشه های فکری ذهنی و تکنیکی آن در نزد انسانهایی که خالقان آن بودند باقی ماند و انتقال یافت تا در زمانهای مناسب دوباره شکوفا شود از دوره تیموری دو نمونه حمام در بلخ و اطراف آن یافت شده است در حفاریهای اطراف بلخ نمونه هایی از حمام در قرن 15 میلادی یافت شده که به نحوی بیانگر حمام در آن دوره است یک فضای اصلی شستشو در وسط (گرم خانه ) و در یک سمت ورودی
   
 
1- محمد یوسف کیانی – معماری دوران اسلامی ایران – مرکز نشر دانشگاهی – صفحه 168 –مقاله دکتر فرهاد فخار تهرانی نبقل از بلازری
2- سیفاللهکامبخش فرد-کاوشهای علمی در کنگاور – مجله باستان شناسی و هنر ایران شماره ششم بهار 1350 ص27
و رختکن ودر سمت دیگر حوضچه های آب گرم، ولرم و سرد برای شستشو دیده می شود نمونه های جالبی از تز ئینات کاشی که نشان دهنده فردی در حال پخش سکه های نقره و طلاست  .
در بخش دیگری از حمام تزئینات کاشی تصویر داستا نهای نظامی می پر دازد . در دوره صفوی که در تاریخ معماری ایران به عنوان یکی از نقاط عطف مطرح است به دلیل تغییر شکل،مناسبات و ارتبا طات و ......نوعی توسعه یافتگی پدید می آیداین پدیده در زندگی شهری و شکل گیری بافتهای شهری تاثیر بسزایی داشته است توسعه یافتگی در قالب معماری در این دوره بنحو بارزی ملاحضه می گر دد بر خلاف گفته بسیاری از هنر شناسان توسعه کمی در دوره صفوی هرگز مبنای فکری و کیفی را زیر پا نگذاشت اصفهان به عنوان مر کز حکومت توسعه میابد این توسعه یافتگی در مر کز خود با تفکر و اندیشه از پیش مطرح شده شکل میگیرد ولی در درون محلات به گونه ای ار گانیک . محلات و تبع آن ، مراکز آن از اهمیت فراوانی بر خوردار می شوند حمامها در مقیاسی وسیع در شهر ساخته می شوند و بطور یکه هر محله دارای یک حمام بود ضمن اینکه در حا شیه شهر و در کنار دروازه ها  حمام ساخته می شد در این دوره است که پای سیاحان خارجی به ایران باز گر دید .
 بسیاری از آنها به مقدار حمام ها و کثرت آنها اشاره دارند اگر تعداد دقیق حمام ها مورد قبول
نباشد ولی این نکته روشن می گردد که حمام به عنوان یک عنصر خدمات شهری از ارزش بالایی بر خور دار بوده است و این سیاحان نیز با بیان تعداد حمامها در واقع خواسته اند به گستر دگی و شکوه شهر اشاره داشته باشند .
از آنجا که بسیاری از الگو های ساخت حمام مبتنی بر تفکر و بینش اسلامی است ، به این خاطر این زبان و بیان مشترک در حمام ها حفظ  میگر دد و بعنوان اصول معماری حمام پذیرفته میشود ولی هم چون دیگر عناصر معماری دوره اسلامی در فضا ها و اقلیم های متفاوت یا بیابانهای      گو ناگون و مناسب مطرح میشوند . از دوره صفوی چندین حمام باقی مانده است . بعضی از آنها هنوز هم با همان عمل کرد مورد استفاده قرار می گیرند در ادوار بعد از صفوی ساخت حمام با همان اصول و تر کیب ادامه یافت تا در ابتدای عصر پهلوی که با تغییر شکل زندگی و تحول درشئون مختلف، و کالبدی معماری  از ارزش و اعتبار حمام ها در بافت شهری کاسته گردید ، و متاسفانه در این بین توجه به آن چه از گذشته باقی مانده بود هم به خوبی صورت نگرفت و بسیاری از حمام های ارزشمند تخریب گردیدند .
 
بخش دوم انواع حمامها :
تنوع در حمامها بجهات گوناگون وجود دارد . در ارائه مطلب انواع مختلف حمام ذکر شده است . برخی از عناصر این فهرست اشاره به موقعیت ، بزرگی ، نحوه گرم کردن آب ، امور پزشکی و .... دارد.
الف : حمام شهری: در شهرها حمام به صورت و فرمهای مختلف مطرح می گردد.
 
1- الف – حمام دردرون محلات :
این حمامها بسته به ارزش و مرتبه محله در شکلهای مختلف مطرح می گردد و قرار گیری آن در مرکز محله تابع شرایط خاصی است. که در جای خود به تفضیل بیان خواهد شد حمام های محلات در دو شکل ساخته می شوند .
1-1- الف – حمامهای منفرد در محلات.
2-1- الف – حمام به عنوان عنصری از یک مجموعه در محلات .
2-الف : حمام در درون بازار:
این حمامها به لحاظ موقعیت قرار گیری از شرایط ویژه ای برخوردار می باشند .
3- الف : حمام اقلیت های دینی :
با توجه به ضوابط پاکیزه گی در دین اسلام حمام مسلمانان خاص بوده و استفاده غیر مسلمان از آن امکان پذیر نبوده است این حمامها عمدتاً در محلات اقلیت نشین وجود داشت مانند حمام ارمنی در محله جلفای اصفهان .
4-الف: حمام قرنطینه :
منظور از حمام قرنطینه حمامهایی بوده است که در جوار دروازه و با روی شهر ساخته می شدند تا تازه واردین به شهراز آن استفاده نمایند . ناصر خسرو در سفر نامه خود از این حمام صحبت کرده است . استفاده از حمام توسط افراد بیمار مانند جزامی و .... ممنوع است . (1)
5- الف :حمام در درون خانه ها :
نمونه کمی از آن دیده شده به طور مثال حمام درون منزل فاطمی در نائین و  منزل صدر در یزد.
ب: حمامهای روستایی : این نوع حمامها عمدتاً تابع شرایط خاص روستا می باشند .

 
1-محمد ابن احمد ابن قرثی معروف به(ابن اخوه) آیین شهرداری(در قرن هفتم هجری) ترجمه جعفر شعار – انتشارات علمی و فرهنگی چاپ سوم – 1367 صفحه 195
 
ج: حمامهای آبگرم : این حمام ها در محله هایی که آبهای معدنی در سطح ظاهر می گردیدند ، بنا می شده است .ماکسیم سیرو در کتاب راههای باستانی ناحیه اصفهان نمونه ای از آن را معرفی می کند .
د: حماهای میان راهی : این حمامها بنا به ضرورت های مختلف ساخته می شدند . گاهی استفاده پادشاهان و امرا و زمانی در کنار کاروان سرا ها ، استفاده کاروانیان ضرورت ساخت بوده است.
ه : حمام در باغها : عمدتاً باغ های سلطنتی بوده که به منظور استفاده ایشان در آن ساخته می شد.
در حمام باغ فین ، دو حمام خدمه و حمام شاهی در مجاورت هم ولی با دو ارتباط کاملاً مجزا دیده می شود .
و : حمام های سلطنتی به منظور استفاده های تفریحی :  نمونه شاخص این نمونه حمام ، حمام قاجاری سرسره در باغ نگارستان تهران بوده است که بسیاری از سیاحان از آن نام برده اند(2).
ز : حمام سیار : منظور حمامهایی است که در خارج شهر و یا روستا در اردوهای سلطنتی بر پا می گردد . این حمام فاقد معماری است . در سفر نامه ها از استفاده ناصرالدین شاه از این حمام صحبت شده است .
ح: حمام خورشیدی : منظور حمام هایی است که از انرژی خورشید برای گرم کردن آب استفاده می شد. نمونه ای از این حمام در یزد دیده شده است . آب در حجمی با سطح گسترده در حیاط با انرژی خورشید گرم و سپس با انتقال آن به وسیله تنبوشه های سفالی به فضای حمام که در بخشی از خانه قرار داشت ، هدایت و مصرف می شد .
ط : حمام صخره ای : این نوع حمام به عنوان زیر مجموعه ای از یک معماری صخره ای مطرح می شود ، در میمند این نوع حمام مشاهده گردیده است . البته این فهرست و طبقه بندی از انواع حمام نمی تواند کامل باشد و لازم است با دقت نظر بیشتری مورد بررسی قرار گیرد.
این پژوهش با تکیه به حمام های شهری در بازار و درون محلات صورت گرفته است .

 
2- سفرنامه- س – ج-و-بنجامین – ترجمه محمد حسین کرد بچه – انتشارات جاویدان
 
 
 
 
بخش سوم دانش فنون وهنر معماری در ایجاد حمام های سنتی ایرانی
 
در بررسی موضوعات مرتبط با بافتها و بناهای تاریخی یکی از محورهای بررسی می بایست پژوهش موضوعات دانش فنی و یا مهندسی در آنچه ایجاد گردیده باشد . این بحث در موضوعات باستان شناسی مطرح است ، زیرا که همیشه یکی از اهداف بررسی های باستان شناسی پی بردن به سطح تکنولوژی در میان تمدن های یافت شده است .
آنچه به عنوان دانش مهندسی نام برده می شود ، دو جنبه می تواند داشته باشد ، یکی از آن صورتی که به عنوان یک یافته در زمانهای خاص مطرح می گردد ، که در این صورت با نوعی تحول روبرو هستیم و گاهی یافته های است که به صورت تجربیات مجموعه انسانهایی است که رفته رفته آن را تحصیل نموده اند .
به عنوان مثال دانش شناخت و استخراج آبهای زیر زمینی ، کسب تجاربی است که در طول سالها تلاش انسان در اقلیم های گرم وخشگ صورت پذیرفته است .
در موضوع شناخت دانش مهندسی در حمامهای تاریخی مباحث مختلفی قابل طرح است و شاید بتوان گفت که تنوع موضوعات آن بیش از هربنای دیگر باشد .
در بررسی شناخت دانش مهندسی و ارزیابی تکنیکهای به کار رفته در بنای یک حمام ، موضوعات زیر مطرح می گردد.
- شناخت محیط
- دسترسی به آب
- موقعیت استقرار حمام در بافت شهر و روستا و مرکز محله .
- معماری ( مبانی طراحی معماری در حمام های تاریخی)
- سازه
- شناخت و کاربرد مصالح
- تأسیسات
- تزئینات ( بلحاظ فنی ، بگونه ای که بتواند در شرایط خاص حمام دوام آورد )
در ادامه به شرح هر یک از موارد یاد شده خواهیم پرداخت .
 
1-3 شناخت محیط ( جغرافیا ، محیط ، طراحی و معماری ):
 
در این بررسی شناخت محیط و معماری در زیر مجموعه دانش مهندسی آورده شده است ، بدین علت که شناخت محیط در حالت کلی نه یک شناخت صرفاً تجربی و متکی به روشهای آزمون و خطاست بلکه شناختی است آگاهانه که با مبانی علمی و مهندسی در تمامی موارد آن صورت می پذیرد در میان هنرها شاید معماری بیش از دیگر هنرها و متون در ارتباط با محیط باشد ، محیط یا به تعبیری محیط زیست ، بستری است که معماری در آن شکل می گیرد . پس نوع بیان معماری بومی به جهات فراوان متأثر از محیط است .
دانش محیط زیست به عنوان یکی از زیر مجموعه های علوم ، هم چون هر جزء دیگری از علم دارای تعاریف و مفاهیمی است . محیط زیست دو مفهوم را ذهن مشخص می سازد . نخست مفهومی است جهان شمول ، که در مفاهیم نظری قابل طرح است و دیگری مفهومی که تکیه بر جنبه های کاربردی دارد .
محیط زیست عبارتست از محیطی که فرایند حیاط را فرا گرفته و با آن عکس العمل متقابل دارد . محیط زیست خود از عواملی چون طبیعت ، جوامع انسانی و نیز فضایی که با فکر و به دست انسان ساخته شده اند یعنی "معماری"تشکیل یافته است . بدون شک زندگی انسان اولیه در ارتباط تنگاتنگ با محیط قرار داشت برای انسان اولیه مفهوم محیط و طبیعت یکسان بود . ولی انسان در جریان رفع نیازهای خود به تغییر محیط مبادرت ورزید . به طوری که دیگر در محیط به مفهوم طبیعت زندگی نمی کند و محیط به معنای "فضای مصنوعی" مطرح میگردد.
محیط انسان ساخت یا محیط مصنوع به آن بخش از محیط زیست اطلاق می شود که ساخته و پرداخته انسان باشد . تفاوت و تمایز میان محیطهای انسان ساخت در نوع و تفکر حاکم بر آن است قدرت تفکر و خلاقیت انسان همان توانمندی است که در طول تاریخ قطور محیط و فضای زیست انسان را چیره بر بسیاری از نیروهای طبیعت کرده است . اما چگونه فکر کردن ، ساختار فکری و نحوه غنیمت بخشیدن به آنچه که انسان درباره آن اندیشیده است ، خود در یک نظام فرهنگی شکل گرفته و ریشه در فرهنگ هر جامعه دارد .
در این بحث منظور از فرهنگ عبارتست از شیوه فکری ، اعتقادی و زندگی اعضای یک گروه از مردم و شیوه ها و روشهایی که مبتنی بر آنها ، امور مردمان یک جامعه تحقق می یابد هر فرهنگ عبارتست از نظامی سازمان یافته و شکل گرفته از مفاهیم قرار دادی . در واقع قراردای به معنای مجموعه کامل قوانین ، اعتقادات و معیارهایی است که گروهی از مردم با آن زندگی می کنند . این مفاهیم خود را در هنر و معماری و پدیده های دیگر مینمایانند که پدید آورندگانش ، انسان هایی از همان محیط به جامعه می باشند . این مفاهیم از طریق سنتها از نسلی به نسل دیگر منتقل و به حیاط خود ادامه می دهد . این تولیدات ( که در بحث ، هنر و معماری ، فنون ساختمان و تأسیساتی و ...... مربوط به یک حمام تاریخی است ) خاص هر جامعه و محیط آن است . به بیان دیگر این تولیدات یکی از وجود تمایز گروههای انسانی مختلف بنابر این اگر بپذیریم که آنچه را که انسان ساخته همچون یک بنا ، یک روستا یک شهر و ....... جملگی محصول فکر و فرهنگ آدمی است . پس باید این واقعیت را نیز بپذیریم که این فرهنگ و بینش برنامه ریزی و طراحی است که چگونگی سازمان دهی محیطهای ساخته انسان را در مقیاسهای مختلف تعیین وترسیم می کند بر این اساس از طریق مشاهده و بررسی محیطهای انسان ساخت در یک سرزمین می توان به بینش و فرهنگ برنامه ریزی در آن سرزمین آگا هی یافت پس در نگاه به گذشته بافتهای شهری و معماری آن به هر صورت و گونه ای که هستند ، چه در ستیز و مقابله انسان با محیط و یا در سازگاری و الفت و انس با آن ، چیزی جزء فرهنگ برنامه ریزی و طراحی و قدرت ابتکار را نخواهیم دید .
در بررسی تاریخی در بسیاری از شهرها و مقاطع زمانی مختلف به دو نوع برنامه ریزی و طراحی و مقابل با محیط بر می خوریم .
 
1-1-3 طراحی ارگانیک :
نوع اول گونه ای است که آن را "ارگانیک" می نامیم . برنامه ریزی در شیوه ارگانیک یک تفکر و بینش پویا در بستر تاریخ است . در این برنامه ریزی نخستین حرف " شناخت محیط" است . چرا که تمامی مبانی و اصول این برنامه ریزی  برآن اساسی استوار است .  در برنامه ریزی و طراحی ارگانیت در مناطق گوناگون به یک"زبان مشترک" می رسیم . اشتراک این زبان برخورد و مقابله انسان با محیط است . این مقابله به همراه ضرورت ادامه حیات ، تولیدی را فراهم می کند که آن تولید "ماندنی و پایدار " است ویژگی این تولید "فرایند " آن است و فرایند آن تدریجی است ، مبتنی است بر مجموعه محیط ، یعنی محیط طبیعی ، محیط اجتماعی و فرهنگی و ..... چون تولید ارگانیک مبتنی بر توانهای محیطی است ، بر این اساس استوار و پا بر جاست . منظور از توانهای محیطی صرفاً توانهای مادی نیست ، بلکه تمامی موارد همچون فرهنگ و تفکر و .... را شامل می شود .
به همین دلیل بینش ارگانیک در محیطهای متفاوت محصولات گوناگون می دهد . بعبارتی مفهوم توان همسویی عملکردها در معماری معرف آن است که هیچ تولید معماری چه در جزء و چه بصورت کلان نمی تواند ماندگار و مستمر باشد ، مگر در محیط مناسبی که این قابلیت از آن گرفته نشده باشد . محیط در فرایند کنش و واکنش پویا بیانگر این اصل "توازن " است .
به این خاطر تفکر ارگانیک در طول تاریخ ، باعث تولید "معماری بومی"است ، به همین دلیل نیز معماری بومی "تطبیق با شرایط"است. شناخت و بهره گیری صحیح و منطقی است از همه امکاناتی که محیط در اختیار قرار می دهد . سازش و کنار آمدن با طبیعت و کنار آمدن با طبیعت و از همه بالاتر حرکت سیال فرهنگ است . معماری بومی برآیند همه این عوامل و نیروهاست . به این خاطر بیانی خاص وجود دارد که به تمامی مسائل پاسخ می دهد. معماری بومی و تفکر ارگانیک با حرکت سیال جامعه پیش می رود و آنچنان انطباقی می یابد که نتیجه اش توازن است
معماری بومی همچون هماهنگی یک ارگانیسم زنده (جانوریا گیاه ) است با محیط ، این هماهنگی یکباره پدید نیامده ولی می تواند در زمانی کوتاه در مقیاس تاریخ از میان رفته و رنگ ببازد . اصلی ترین عامل این رنگ باختگی غلبه انسان بر محیط است که با "اهرمهای تکنولوژی"صورت پذیرفته است این نوع غالب شدن و برخورد یک جانبه انسان باعث برهم خوردن توازن می گردد، توازنی که میان محیط ، انسان ، معماری ، بافتهای قدیم شهری ، فرهنگ و ..... پدید آمده بود . تنها شناخت کامل گذشته و توازنهای حاکم برآن و بهره گیری هوشمندانه از تکنولوژی است که میتواند نوعی توازن منطقی را در دنیای امروز و خصوصاً در برخورد بابناها و بافتهای قدیم بوجود آورد.
 
2-1-3 طراحی بر اساس تفکر از پیش تنظیم یافته :
این نوع طراحی چنانچه بر اساس مبانی شناخت محیط صورت گرفته باشد ، موفق است چه در مقیاس کلان بافت و چه در مقیاس تک بناهایی که در درون آن بافت قرار دارند . نمونه موفق آن طراحی شهری و توسعه شهر اصفهان در دوره صفویه می باشد که در آن به مجموعه مسائل پاسخ مناسب داده شده است .تنظیم یافتگی در بافت را دردرون بناهای واقع در آن نیز می بینیم که نمونه از آن حمام خسرو آقا در اصفهان بود .
گاهی طراحی از پیش فکر شده نه در مقیاس شهری بلکه در مقیاس مرکزی محله است در این صورت اتصال و پیوند اندامهای این طراحی با محیط با بافت حائز اهمیت می باشد . برای مثال حمام علیقلی آقا به عنوان عنصری از مجموعه علیقلی آقا دارای این ویژگی است .
معماری ارگانیک ضوابطی را تعیین می کند که در طراحیهای  از پیش فکر شده نیز آن ضوابط در قالب و چهار چوبی نظام یافته انجام می پذیرد .
 
2-3 دسترسی به آب :
نحوه دسترسی به"آب"در یک حمام تاریخی از اساسی ترین موضوعات فنی و مهندسی در ساخت و پی ریزی حمام است . به این خاطر به طور اجمال به بحث شناسایی آبهای زیر زمینی و منابع آبی و تکنولوژی آن می پردازیم . دسترسی به منابع آب از گذشته به عنوان یکی از مهمترین عوامل مؤثر در مکان یابی و اسکان شهری مطرح بوده است . عامل دیگری را که می توان تا به این حد مهم دانست "راه و ارتباط " می باشد . بررسی کلی جغرافایی شهرهای ایران بخوبی وابستگی میان زندگی شهری و دسترسی به منابع آب را نشان میدهد که در ایران بخاطر تنوع   فوق العاده جغرافیا شاهد صورتهای مختلف دسترسی انسان به آب هستیم . بسیاری ازشهر های کشور برای برخورداری از منابع آب مطمئن از دیر باز در کنار رودخانه ها شکل گرفته اند .
تأمین آب شهر اصلی ترین عامل حیات آن بود . و با نابودی آن اصل و اساس شهر و اسکان در آن رو به نابودی می رود (1).
   
 
1- یکی از نمونه های مورد بحث شهر تاریخی سه راه است که پس از زلزله ، قنات های تأمین کننده آب شهر قطع شد و پس ازآن شهر رو به ویرانی نهاد .
 
در اقلیمها و در مناطق متنوع ایران می توان شرایط گوناگون ارتباط میان انسان و آب را مشاهده نمود . از آنجا که بطور کلی ایران را باید در رده کشورهای خشک و کم آب به حساب آورد ، در طول تاریخ همواره شاهد تدایبر استادانه در بهره گیری و دسترسی به آب بوده ایم . ابوبکر محمد ابن حسن الحاب الکرجی مهندس چیره دست قرن پنجم رساله جامعی تحت عنوان "استخراج آبهای پنهانی " مطرح می نماید و در آن به گونه ای عالمانه به طرح موضوع می پردازد. طرح این مسئله در قرن پنجم خود نشان از توجه و احاطه کامل به مسئله شناخت آبهای تحت الارضی و نحوه دسترسی به آن است .  حضور آب همواره یکی از دلایل و ارکان تجمع و اسکان در ایران زمین بوده است .در بسیاری از موارد نحوه و شکل اسثقرار اسکان و بافت شهری خود تابعی از عناصر حیاتی آب بوده است . و معماری در سطح استقرار بنا با آب تنظیم می شود آنگونه که در شهر کویری یزد معماری در درون خاک فرومیرود تا آب را بجوید و از حرارت مصون بماند و در نواحی مرطوب و کوهستانی معماری بالاتر از تراز زمین شکل می گیرد  تا از آب و رطوبت زمین به دور ماند.
در بنای حمام به عنوان بنایی که باید در مقیاس وسیعی که در آن آب تأمین ، مصرف و نهایتا دفع گردد ، درک درست از سطح آبهای تحت الارضی حائز اهمیت فراوان است .
آب حمامها به چند صورت تعیین می شد که بیشتر به ویژگی های محیط طبیعی بستگی داشت :در نواحی گرم و خشک و کویری ایران ، همچون یزد روش متداول و عملی ، بهره گیری از آب قنات بوده است در چنین شرایطی عمق و مظهر قنات یا مجرای آن که توسط تنبوشه هدایت می گشت ، نسبت به زمین چندان زیاد نبود . چنان رسم بوده که از سطح کف حمام به سادگی آب قنات را وارد حمام می کرده اند . اما در نقاطی که دسترسی به آب توسط چاه صورت می پذیرفت .
با ایجاد مسیر و فضایی به نام گاو رو و آب را با نیروی گاو از چاه بالا می آوردند و پس از ذخیره سازی آن در حوزچه مخصوص و روشهایی که در بحث تأسیسات به آن اشاره می شود مورد مصرف قرار می داند .
گاهی علاوه بر قنات از چاه هم برای تأمین آب استفاده می کردند مانند حمام داخل ارگ کریم خانی در شیراز.
ایرانیان از دیر باز به دلیل گرما و خشکی غالب مناطق کشور مجبور به ذخیره سازی آب بودندو تنها مناطق گرم و خشک نبود که این موضوع در آن مسئله روز باشد زیرا حتی بعضی از شهر های حاشیه خلیج فارس و شهرهای حاشیه دریای خزر مانند ساری و گرگان نیز از این روش سود می جستند . پس از تأمین آب که گفته شد از طرق مختلف صورت می پذیرفت ، بایستی انتقال آب مورد بررسی قرار گیرد.
انتقال آب در دو صورت کلی مطرح می شود . اول انتقال آب به صورت کلان و در فضایی شهری و کشاورزی و دیگر انتقال آب در درون کالبد معماری مانند انتقال آب در حمام و.... در یک روش متداول انتقال آب به وسیله لوله های سفالی که به آن تنبوشه گویند و به صورت یک مخروط ناقص است صورت می پذیرد . الکرجی در باب جاری ساختن آب در تنبوشه (1) می گوید که : تنبوشه را به دو سبب در مجرای آب نسب می کنند . اول آنکه از اتلاف (تبخیر و نفوذ)آب جلوگیری شود و دوم آنکه از آلوده شدن آن جلوگیری به عمل آید .
اما در ساختمانهایی چون حمام ها و خانه های سنتی و ..... از تنبوشه برای انتقال آب و نیز هدایت آبهای آلوده و فاضلاب استفاده می شده است .
الکرجی در میان خصوصیات تنبوشه چنین میگوید(2): شکل تنبوشه باید چنان باشد که یکی از دوسرش از سر دیگر فراخ تر باشد که در موقع نصب سرتنگ آن به اندازه دو انگشت در داخل سرگشاد جای گیرد . طول تنبوشه باید چهار برابر قطر دایره سر فراخ آن باشد . ضخامت سفال سر تنگ باید کمتر از سر فراخ آن باشد . تنبوشه باید راست باشد و از گل شیرین بدون شن تهیه شده و خوب آن را پخته باشند . اما در مورد نصب تنبوشه باید محل تنبوشه را مانند راه آب طوری حفر کنند که اگر کف آن را با نخی تراز بگیرند هیچ گونه بلندی و پستی در آن دیده نشود و نیز باید محل خروج آن به قدری از محل ورود آن در تنبوشه پایین تر باشد که جریان طبیعی آب ادامه یابد و بهتر است که داخل تنبوشه با پیه مذاب یا روغن آغشته گردد . پس از نصب تنبوشه باید اطراف آن را با گل رس پر کنند .در بیان اتصال تنبوشه ها الکرجی اشاره دارد که برای این منظور از سنگ آهک که در حد اعتدال پخته باشد با کمی آب تنگ گذاشته شود .
   
 
1- برای ایجاد مجرای باریک آب بکار می رفته است در مواردی که دبی بالاتر بوده است از گول استفاده می شود.
2-ابوبکرمحمدابن حسن الحساب الکرجی – استخراج آبهای پنهای – (قرن پنجم هجری) کمیسیون ملی یونسکو در ایران ترجمه حسین خدیو جم – چاپ دوم - 1373
سپس آهک کشته شده را خشک درهاون می کوبند ودر ضمن کوبیدن در مجموع به میزان 12/1 کل وزن آهک ، روغن زیتون به آب می افزایند . این خمیر برای آب بندی تنبوشه ها و .... مناسب است .
به طور کلی روشهای تأمین آب عبارتند از 1-آب قنات 2- نهر 3- چاه 4- چشمه که با توجه به تنوع مختلف اقلیمی – محیطی در کشورمان صورتهای مختلف تأمین آب حمام مشاهده می گردد.
3-3 موقعیت استقرار حمام در بافت شهر و یا روستا :
یکی از عوامل اصلی تعیین کننده در موقعیت استقرار حمام نحوه دسترسی به آب است . اگر آب حمام از چشمه و نهر تأمین گردد در این صورت موقعیت حمام تابع موقعیت چشمه ویا نهر شده که این حالت بیشتر در حمام های روستایی ملاحظه می شود و عواملی چون چشمه و یا نهر خود به عنوان یک کانون و مرکزیت در اسکان روستایی مطرح هستند که به دنبال آن عناصر مذهبی و خدماتی در اطرافش شکل می گیرد ، یعنی نوعی مرکزیت که تابع شرایط محیطی است پدید   می آید. در مورد قنات هم تا حدی این مسئله مطرح است با این تفاوت که در آن بحث مالکیت آب ، وقفی بودن یا نبودن وهمچنین میزان استفاده از آب قنات هم مطرح می شود . بعضی از قنات ها صرفاً برای تأمین آب حمام و رختشوئی احداث می شد .
تأمین آب حمام توسط چاه شرایط استقرار حمام را سهل تر می گرداند چرا که با وجود بالا بودن آبهای تحت الارضی محل حمام میتوانست هرجا که باشد و محدودیتی که ازاین نظر ایجاد      نمی کرد .
عناصری که مراکز محلات را به وجود می آوردند به طور قطع بر اساس ضرورت های محیطی و اجتماعی در کنار یکدیگر شکل می گیرند و ضروری است تا در کنار یکدیگر باشند چرا که ارتباطات و مناسبات آنها در آن ضرورت می پذیرد . گاهی حمام به عنوان جزئی از یک مجموعه مذهبی – خدماتی مطرح می گردد که در یک طرح از پیش فکر شده قرار دارد ، همچون مجموعه علیقلی آقا در اصفهان و نظایر آن در یزد – کرمان و مشهد و ..... که عمدتاً به نام بانی آن شناخته می شود . ترکیب این عناصر باهم مجموعه ای را باهم ایجاد می کنند که کمتر در آن مرز بندی و تفکیک عناصر را خواهیم دید . عمدتأ عناصری چون مسجد ، مدرسه ، حمام ، کاروانسرا ، آب انبار و احتمالاً راسته بازار به گونه ای با هم ترکیب یافته اند که کاملاً "عملکردی" و واقعی است .
از آنجا که حمام به عنوان یک عنصر خدماتی جدی و مهم مطرح است دارای ارزش خاصی در مرکز محله می باشد در حمام هایی که دارای دو بخش زنانه و مردانه به صورت مستقل طراحی گردیده ، دسترسی زنانه از سمتی است که تا حدی پنهان و به دور از رفت و آمدهای مرکز محله است .
 
4-3 مبانی و طراحی معماری در حمام های تاریخی :
هریک از عناصر معماری در طول تاریخ دارای نوعی مبانی طراحی هستند . همان گونه که طرح یک مسجد در طول تاریخ معماری اسلامی ایران دارای مبنای فکری ، عقیدتی ، زیبا شناسی ، فنی و ...... است و توانسته در استمرار حیات خود قوام یابد ، هر عنصر دیگر معماری نیز دارای این خصلت است " زمان و مکان" دو عاملی هستند تا فرایند میانی طراحی یک اثر را تعریف نمایند .
"زمان" از آن جهت که مبانی طراحی یک اثر امری است مستمر و "مکان" اشاره به محیط ، اقلیم و ضوابط آن دارد .
نکته ای که در این جا حائز اهمیت فراوان است ، توجه به این مسئله می باشد که مبانی طراحی
دارای ریشه های عمیق فکری ، فنی و ..... است و می تواند در زمان ها و مکانهای مختلف بیان خاص خود را یابد .
مبانی طراحی معماری بدون داشتن ریشه های عمیق هرگز نمی تواند این خصلت را یافته و ناچار محکوم به فناست . مبانی طراحی یک حمام تاریخی نیز از این قاعده جدا نیست که قبل از پرداختن به آن بخشهای اصلی و فرعی یک حمام را نام می بریم که عبارتند از : بخشهای اصلی : 1- بینه 2- میان در 3- گرمخانه ، و فضاهای جنبی یا فرعی عبارتند از :
1- سردر ورودی 2- هشتی یا راهروی ورودی 3- تون 4- گاورو 5- مخزن آب 6- انبار سوخت 7- محل زندگی کارگر حمام (تون تاب) 8- برف انداز 9- محل نظافت 10- خزینه آب سرد و گرم 11- سرویسهای دست شوئی 12- آبزن 13- را پله بام 14- اصطبل .
 
 
 
1-4-3 مبانی مبتنی بر شرایط محیطی در طراحی معماری یک حمام تاریخی :
اصلی ترین عامل در مبانی طراحی ، تأثیرات شرایط محیطی بر آن است . خصوصاً در بنایی حمام که به لحاظ فنی بودن و تأسیساتی بودن آن این موضوع اهمیت بیشتری میابد . قبلاً در بحث شناسایی محیط و اهمیت آن به تفضیل صحبت شد و در اینجا صرفاً اشاره به دو عامل اصلی یعنی سطح آبهای تحت الارضی و شرایط اقلیم می شود.
 
2-4-3 مبانی مبتنی بر شرایط استقرار در بافت در طراحی معماری یک حمام تاریخی :
چگونگی قرار گیری و موقعیت حمام در بافت و نیز نوع دست رسی و معابر مجاور بدون شک در نحوه طراحی حمام  موثر است ، زیرا که عاملی است مهم در پیوند بنای حمام با مجموعه ای که در آن قرار گرفته است در مواردی که حمام به عنوان یک عنصری خدماتی به صورت ارگانیک پدید آمده باشد ، است و قبلا در بحث موقعیت استقرار حمام در بافت به تفضیل در این باره سخن به میان آور .
 
3-4-3 مبانی مبتنی بر ترکیب فضاها در طراحی معماری یک حمام تاریخی:
همان گونه که قبلا اشاره گردید طراحی معماری یک حمام دارای سبک و روش خاصی می گردد یکی از محورهای تعیین کنندهء عمل کرد فضا ها است . عمل کرد حمام صرفا در ارتباط با استحمام محض نبوده بلکه به عنوان یک فضای تعمل ،مکث، استراحت، و تفریح، گفتگو ، درمان، نیز بوده ، و به واسطه این گونه عمل کردها فضا ها بایستی متناسب با آن طراحی می شدند . از آنجا که همیشه یک سری خدمات دیگر هم در کنار حمام کردن مطرح بوده مثل سلمانی ، حجامت ، نوشیدن چای و شربت ، کشیدن قلیان ، و استفاده از مشت و مال و ........به این خاطر بایستی فضا خصوصا در بینه به گونه ای باشد که امکان این شرایط در آن ها مهیا گردد .                                                       
در حمام های بزرگ بعضی خدمات مثل سلمانی در هشتی و ورودی آن انجام و در بعضی دیگر در بینه انجام می شده است . به این ترتیب در گذشته کار کرد های حمام خصوصا در بینه بسیار فراوان تر از امروز بوده و به همین دلیل در اکثر حمام ها فضاهایی در گوشه و کنار بینه به این امر اختصاص می یافت . تمام فضاهای حمام چه در بینه و چه در گرم خانه دارای یک ارزش نبودند . فضاهایی نیز  خاص نشین بود یعنی به اشخاص خاصی تعلق داشت . این گونه فضا ها در گرم خانه از آب به میزان و حرارت مناسب برخوردار و به تزئینات محیط در آن توجه بیشتر می شد .
روش متداول در طراحی بینه استفاده از پوشش گنبدی است این پوشش در اکثر موارد بر روی ستون های سنگی قرار میگرفت .
 زمینه کار متفاوت وشامل زمینه های هشت و هشت و نیم هشت ، مربع ،مستطیل و ... از روشهایی بوده که درآن فضای مرکزی بینه به وجود می آمد .
 بینه به لحاظ عمل کرد دارای اهمیت فراوان بود . روش متداول در ساخت بینه استفاده از سکوهایی در دور تا دور آن بوده است این سکو ها ضمن ایجاد آسو دگی لازم باعث جداسازی فضای پاک از ناپاک می گردد در هر قسمت از این سکو ها به فراخور آن حوضی در کف ایجاد می شد و معمولا کف سکو 60 الی70 سانتیمتر از کف بینه بالاتر بو دند که با دو پله از کف بینه به آن می رسید پله ها در مقابل حو ضهایی که در ورودی سکو ها قرار داشتند مطرح میگر دید ند و آن امر به لحاظ قرار دادن کف پا در هنگام بالا رفتن از پله بوده است تا شخص از هر گونه    آلو دگی پاک شود .
 سطوح جانبی سکوها و کف بینه از سنگ و کف سکوها عمد تا از آجر بوده است کفش کن فضایی بوده که ضمن تعیین فضای مناسب برای کفشها و جلو گیری از  آلو دگی آن باعث متناسب نمودن طراحی در دیواره سکو شده است در وسط بینه یک حوض قرار داشت معمولا این حوضها در عمق واقع شده و فقط لبه های آن به عنوان جدا کننده از کف بالا می آورد سنگاب در کف حوض و یا در روی حوض قرار داشت بر روی سنگ آبه ها ی حمام عمدتا نام بانی یا واقف حمام و تاریخ ساخت به همراه اشعاری خاص نوشته می شد .
 مجموعه طراحی در بینه ،آن را به عنوان فضای دل نشین برای استراحت وگفتگو مطرح می نمود .                                                       
تز ئینات بینه دارای اهمیت فراوان بودند که در جای خود از آن سخن به میان خواهد آمدآانچه در طراحی یک بینه مهم می باشد ، آن است که فضا کا ملا عملکردی است جدا از نقطه نظر تناسبات ، اختلاف سطح ، طراحی حو ضها ، نحوه پو شش فضا و تزئینات آن ، مصالح ،  نورگیری و ارتباط آن به بیرون و درون که نشان از طراحی موفق مبتنی بر عملکرد فضا را دارد. میان در به عنوان یک مفصل در طراحی حمام مطرح می گردد زیرا که در ارتباط مستقیم بینه با گرم خانه مخاطراتی را به همراه خواهد داشت این فضا ضمن کاستن از میزان حرارت و رطوبت گرمخانه به بینه مانع از دید مستقیم فضاهای گر مخانه و بینه می شد در قالب حمام ها سر ویس های دستشویی در این فضا قرار میگرفتند در برخی حمامها محل نظافت در این محل قرار داشت یک پوشش گنبدی فضای اصلی گرم خانه را ایجاد می کرد و خزینه ها در مجاورت آن قرار می گرفتند در برخی از حمام ها ی بزرگ چند خزینه آب وجود داشته است حوضچه های آب مصرفی هم در طرفین گرم خانه بو دند خزینه اصلی در وسط و خزینه های فرعی در مجاورت آن قرار می گرفتند در برخی از حمام ها با استفاده از ستون سنگی به وسعت گرم خانه افزودند تمامی فضا های گرم خانه به یک میزان اهمیت نداشتند به این خاطر برخی فضاها همانند بینه خاص نشین بوده است  .                                           
وجود کانالهای دود در زیر کف گرم خانه باعث گرم شدن کف که عمدتا از سنگ بود می شد این امر شرایط مطلوب برای استراحت در گرم خانه را به وجود می آوردبه نظر میرسد که ابتدا سرویسهای دست شویی فضاهایی بو دند که از گر مخانه ارتباط داشتند و بخش بینه دارای        سر ویس دستشویی خاص بو ده است اما در تغییراتی که در بسیاری از حمام ها دیده می شود سر ویس .های دست شویی از طریق میان در ارتباط می گیرند .
نوره کش خانه نیز به عنوان فضایی مستقل در گرمخانه در تمامی حمامها مشاهده می شود ارتباط این فضا در غالب حمامها از طریق گرمخانه می باشد.
 
4-4-3 مبانی مبتنی برترکیب فضاها در طراحی معماری یک حمام تاریخی :
حمام در میان بنا های تاریخی به لحاظ ترکیب فضایی دارای این ویژگی است که در آن فضاها بدور فضای مرکزی حیاط شکل نگرفته اند . شکلی که در مسجد ، خانه ، حسینیه ، کاروانسرا ، تیمچه ، مدرسه ..... دیده می شود این ویژگی باعث می شود تا ترکیب فضایی حمام بصورت پیچیده تر از سایر بناها مطرح می شود . در حمام ترکیب فضایی باید بگونه ای باشد که ضمن تأمین فضای اصلی و متداول یک حمام ، از طرفی متضمن توزیع مناسب نیروها و پوشش سقفها و نیز مسیر حرکت مناسب آسان در فضا باشد . بطور کلی ترکیب فضایی حمام بر اساس تأمین موارد زیر طرح می گردیده است .
1- تأمین فضاهای اصلی در چهارچوب اصول و طرحریزی اصلی حمام(بینه ، میان در ، گرمخانه)
 
2- در مورد حمامهای دو قلو(1) موقعیت تون هر دو حمام در کنار هم طراحی می گردد.
3- ترکیب فضایی باید بگونه ای باشد که در طرحریزی اصلی مسائل شرایط آسایش محیط در نظر گرفته شده باشد .
4-تراز استقرار نحو