باستانشناسی(شناخت مهر و تابلت) گرد آورنده:سعید خلیلی تیلکی

شناخت مهر و تابلت

تهیه وتنظیم:سعید خلیلی تیلکی

چهار چوب مطالعاتی مهر :

1ـ چطور می توان مهر را مطالعه کرد .

2ـ چطور می توان مهر را طبقه بندی کرد .

3ـ چه مواردی در مورد مطالعۀ مهر مهّم است .

4ـ مراحل مطالعاتی مهر .

جایگاه مهر در مطالعات باستان شناسی :

آثار زیادی در کاوشهای باستان شناسی بدست می آیند که یکسری از این مواد یافته های ویژه و دیگری یافته های ریز هستند .مهر ها از این دسته یافته ها هستند ( یافته های ریز )

اهمّیت مهر :

علی رقم اینکه ریز و کوچک هستند اما اطلاعاتی که به ما می دهند بیشتر از اطلاعاتی است که یافته های بزرگتر به ما می دهند . مهر ها از جهات مختلف و متعدد در مطالعات باستان شناسی مهّم هستند .

واما یک سؤال مهم :

مهر ها در کاوشهای باستان شناسی به چه صورتی بدست می آیند و چقدر بدست می آیند ؟

ج : در کاوشهای باستان شناسی بیشتر از اینکه مهر بدست بیاید اثر مهر بدست می آید چون :

1ـ از یک مهر 10ها اثر مهر وجود دارد .

2ـ مهر ممکن است مال مکان دیگری باشد ولی اثرش به مکانی رسیده باشد از جمله : مبادلات تجاری ، سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی و ...

3ـ اثر مهر روی چیز های مختلفی زده می شود مانند : مهر و موم کردن ظروف حامل جیرۀ غذایی و ...

4ـ معمولاً خود مهر بخاطر منحصر به فرد بودنش هست و خاص دارندۀ مهر است و نباید در اختیار دیگران باشد و به همین راحتی به جا نمی مانده است .

چرا اثر مهر ها در کاوشهای باستان شناسی بسیار ناقص و شکسته هستند :

1ـ جنس گلی دارند و در جابجایی در طول زمان از بین می روند .

2ـ اثاثاً اثر مهر وقتی کارکرد خود را انجام می دهد در واقع شکسته می شود و دور ریخته می شوند و کار خود را انجام داده اند .

*** اثر مهر ها بیشتر روی روی تابلت های گلی + اندود های گلی : که حکم مهر و موم را داشته است ودر مکان هایی که بسیار مورد کشف و ضبط قرار می گیرند عبارتند از :

انبار های غلّه + اتاقهای اداری + سیاسی + اقتصادی + pit ها ( زباله دانی ها ) چون دیگر بعد از کاربرد به آنها نیازی نیست .

بعبارتی مهر و تابلت را numicmatics می گویند . و معمولاً در مطالعات مهر شناسی ، مهر را siel می گویند .

ارتباط بین کاربرد مهر و گل نوشته ها ( تابلت ) :

1ـ هر دو با نگارش مرتبط هستند .

2ـ با مالکیت و تجارت ارتباط دارند . ( هر دو جنبۀ تجاری و مالیاتی دارند )

3ـ اثر هر دو بر روی گل هست .

** نوع خاصی از مهر ها هستند که استوانه ای نام دارند و با چرخش آنها بر روی گل اثر مهر ظاهر می شود .

اهمیّت ، نقش و اثر مهر در مطالعات باستان شناسی :

1ـ یک وسیله ای است برای امکان تاریخ سنجی ( البته بر اساس سبک کار مثلاً : هخامنشی + ساسانی )

2ـ بر اساس نوشته های روی آن می توان به خصوصیات اجتماعی پی برد مثلاً : نام حاکم + یا که بنوعی فرد شناخته شده ای را آشکار می کند ( کرتیر در دورۀ ساسانی )( بهرام دوم ) (اردشیر )

3ـ از نوع نام و خط و مطالعۀ زبان شناسی بر روی آنها می توان آنها را تشخیص داد .

نقش و موتیف در هر دوره ( مثلاً : در دورۀ هخامنشی نقش آتشدان موجود ولی در دورۀ ساسانی بیشتر است ). نوع مهر ( مسطح + استوانه ای )که در ادوار مختلف وجود داشته مثلاً : مهر های چلیپایی فلزی در شهر سوخته وشهداد در کرمان .مهر ها وسیله ای برای مطالعۀ فرهنگها و گسترش و دامنۀ ارتباط بین آنهاست .

یافته شدن اثر مهر و مهر خاص یک فرهنگ یا تمدن در نواحی دیگر نشانه ای از ارتباط یا گسترش فرهنگی است .مانند : ( روابط سیاسی + مذهبی + آئینی + نظامی و ...)

مهر نشانه ای از آغاز دورۀ شهر نشینی است ( مهر و کاربرد های مختلف آن البته پیش از دورۀ شهر نشینی شکل گرفته بود و رواج داشت . اما کارکرد مهر در جامعه و بعبارت بهتر روند استفاده از مهر در بین سطوح مختلف فرهنگی و اجتماعی جوامع درزمینه های مالکیت + بازرگانی + نگارش + سیاسی + نظامی نشان دهندۀ ورود جوامع به دورۀ شهر نشینی است .

از زمانی که مهر کاربرد مالکیت و تجارتی پیدا کرد و همین طور مالکیت سیاسی آن جامعه ، ورود به شهر نشینی را پیدا کرده است و یا بعبارت بهتر شاهد شکل گیری جوامع مرکب + پیچیده هستیم که طبقات اجتماعی شکل گرفته است . وجود تنوع مهر ها نشان دهندۀ همین طبقات می باشد مثلاً نهاد حکومت + نهاد سیاسی مهری دارند که دیگران از آن استفاده نمی کنند .

برخی مهر ها که راحتتر طبقه بندی می شوند و تنوع زیادی دارند مانند : عقیق + سنگ ( مهر کارگران + بردگان + حاکم + اشراف و ...) که نشان می دهد جامعه وارد دورۀ شهر نشینی شده است .

4**ـ مهر ها وسیله ای برای پی بردن به اوضاع اجتماعی هستند :

آیا شهر نشین اند یا روستا نشین +آیا جوامع رتبه ای اند یا بی رتبه + آیا همۀ جوامع می توانستند مهر داشته باشند یا که فقط اقشار خاص را شامل می شده و به نقش آنها در جامعه می توان پی برد + نقش برخی از آنها ممکن است موضوعشان اجتماعی باشد و افراد عادی فاقد مهر هستند واین باعث می شود که افراد خاصی دارای مهر باشند + از جنس مهر ها بسیاری از چیز ها را می توان تشخیص داد که آیا به مهر دسترسی داشتند یا نه + به ثبات اجتماعی می توان پی برد .

5**ـ مهرها وسیله ای برای مطالعۀ اعتقادات و باورهای مذهبی بشمار می روند .

که اینها را می توان از جنس و نقش روی آنها پی برد مثلاً :جنبۀ قربانی + تلسم + چشم زخم

نقوش روی مهر بیانگر : مراسم مذهبی + خدایان + نقوش اساطیری + نمادهای مذهبی ( آتشدان )+ چهره های مذهبی ( کرتیر در دورۀ ساسانی ) +درخت زندگی

مهر وسیله ای برای تجارت و روابط بازرگانی :

فقط در داخل جامعه می تواند باشد + نشان دهندۀ این است که در داخل یک منطقه است +( در بین مناطق دور ایران + هند ، روم ، ژاپن ( البته شکل و نقش روی مهر می تواند اینها را نشان دهد مانند :عقیق + لاجورد +سنگ صابون که هر کدام از یک منطقه نشأت می گیرند .)

*پیدایش مهر مهمترین مسألۀ و نشانه ای از مالکیت خصوصی است . تا قبل آن بیشتر جنبۀ مذهبی و تزیینی داشته.

*مهر با خط و نگارش در ارتباط است . هم خودشون دارای خط هستند و هم روی کتیبه ها بکار می روند .

*نقش روی مهر ها می تواند در باز سازی فرهنگ یک جامعه یا تمدن نظیر :

پوشاک + معماری + ابزار آلات + خوراک +فعالیت های روز مره و تولیدی + وقایع مهم تاریخی + علت سقوط و اضمحلال تمدنها و حکومت ها به ما کمک می کنند .