بررسی حمام ها و گرمابه ها ونگاهی اجمالی به حمام حسن خان کرمانشاه فصل دوم و سوم

1 1- نگاهی 1 به 1'>حمام 1 1 1 به عنوان معرفی یک نمونه

1-  مدارک فنی وضع موجود :

این مدارک شامل پلان ، نما ، مقطع و پلان معکوس می باشد که هنگام شروع عملیات اجرایی در هر مرحله باید آخرین تغییرات ، ترسیم و پلان وضع موجود تهیه گردد .

2- موقعیت و همجواریهای بنا :

بنای حمام حسن خان در محله برزه دماغ و هواشی تکیه معاون  الملک و در کنار رودخانه آبشوران واقع شده است . حمام حسن خان در ضلع جنوبی واحد های مسکونی که در حریم درجه یک حمام واقع شده اند که بعد ار ارائه طرح مرمت باید تملک و تخریب گردد ، بعد از تخریب واحد های مسکونی واقع در حریم حمام حسن خان این بنا به کوچه ایلخانی منتهی می گردد و در ضلع شمالی به تکیه معاون الملک ( حسینیه و زینبیه ) همچنین ورودی اصلی حمام در ابتدای ضلع شمالی حمام واقع شده به پیش فضای ورودی تکیه واقع شده است در ضلع غربی به دالان سرپوشیده ( ساباط ) که در کنار رودخانه آبشوران منتهی شده ودر ضلع شرقی نیز به تکیه معاون الملک (ضلع غربی عباسیه) منتهی می گردد .

3-1- 1 و مطالعه معماری فضاهای بنا :

کليات :

حمام حسن خان مانند بسياری از حمامهای تاريخی به دو بخش اصلی تقسيم می شود .

1- "بينه " يا " جامه کن " که خود از فضاهای متصل به يکديگر تشکيل شده و گرمخانه که مشتمل بر قسمتهای عمومی و خصوصی ( شاهنشين ها ) ، خزينه آب گرم است .

اين دو بخش اصلی به صورت ظريفی توسط مياندر به يکديگر متصل می شوند . در واقع مياندر از يک سو دو بخش حمام را به يکديگر پيوند می دهد و از سوی ديگر طرح خاص آن سبب می شود که هر بخش بتواند دمای خود را که کاملاً متفاوت با دمای بخش ديگر است حفظ نمايد و نيز امکان ديد مستقيم از يک بخش به بخش ديگر منتفی می گردد .

ورودی حمام نيز نقش مشابهی را بين سر بينه و فضای بيرون حمام ايفا می کند . طراحی ورودی اصلی با فرم خاص خود ، مانع ديد مستقيم به داخل حمام شده و از تبادل دمای سر بينه با فضای خارج به مقدار زيادی می کاهد.

سر بينه ( رختکن ) در واقع از فضاهای اصلی بنا است ، جايی که معمار تمامی توان خود را به کار بسته تا فضايی با شکوه را طراحی  نمايد ، او با بکارگيری نظمی کامل و تناسبات و ترکيبی حساب شده و سقفهای دارای کاربندی و ستونهای سنگی و استفاده از حوض و فواره و نيز نورپردازی خاص طبيعی فضای دلنشين و آرامش بخش را آفريده است .

گرمخانه که جزئی ديگر از فضای اصلی حمام می باشد خود دارای فضاهايی می باشد شامل خزينه آب گرم، شاه نشين ها . گرمخانه نيز به صورت مشابه دارای ستونهای سنگی و سقفهای کاربندی شده و نورپردازی طبیعی میباشد .سوای از دو فضای اصلی ، حمام حسن خان دارای فضاهای دیگری مثل تون ،  انبار سوخت و ورودی تون که جزء ورودی فرعی حمام می باشد .

1-3-1- سر در ورودی :

سر در ورودی حمام حسن خان که در امتداد و گوشه ضلع شمال غربی حمام واقع است و در مسير اصلی حياط (گذر اصلی ) محل واقع شده .

با توجه به اسناد تاريخی هر حمام سر در و کتيبه جالبی داشته که تصاوير مختلفی بر روی آن منقوش بوده بر اين اساس حمام حسن خان نيز بر سر در ورودی آن کتيبه ای با کاشی منقوش شده که نشان از شیر و خورشید  می باشد .

2-3-1- راهرو  ورودی

ورودی حمام حسن خان نيز مانند ساير حمام های تاريخی به گونه ای طراحی شده است که از بدو ورود تا رسیدن به اولين فضای اصلی حمام ( بنيه ) دارای اختلاف سطح چشم گيری می باشد که اين اختلاف سطح با ايجاد پله هايی جبران  شده است همچنين طراحی آن به گونه ای است که با چرخش هایی که در پلان آن وجود دارد از بيرون نمی توان به طور مستقيم به داخل آن ديد مستقيم داشته باشد .

اين اختلاف سطح و نداشتن ديد از ورودی به بينه ( اولين فضای حمام ) ، در جوابگویی به يکی از اصلی ترين اصول حمام ها است ، اين مسأله باعث جلوگيری از تبادل هوای گرم و سرد از بيرون به داخل حمام می گردد .  راهروی ورودی حمام ترکيبی از دو گنبد است که در امتداد هم قرار گرفته اند و قرار گيری آنها به گونه ای است که چرخش لازم در ورودی را نه يک تغيير زاويه حرکتی بلکه با چرخاندن گنبد ها نسبت به يکديگرمانعی جهت جلو گیری از دید مستقیم  را ايجاد کرده است قوسهای اين ورودی به تبعيت از ورودی آن از نوع قوس مازه دار و نوع پوشش از نوع گنبد طاق و تويزه می باشد .

3-3-1-بینه :

محوطه وسيعی که در بدو ورود به حمام با آن مواجه می شويم بينه است . در فضای بينه چهار ستون سنگی وجود دارد که بر گسترش فضا می افزايد . سقف اين فضا ( بينه ) با 9 گنبد کوچک ، متوسط و بزرگ پوشيده شده است . گنبد بزرگتر که با چهار ستون سنگی نگاه داشته شده است بر مرکزيت فضا می افزايد و فضاهای اطراف با گنبد های کوچک تر و کم ارتفاع تر پوشانده شده اند.  طاق های اين فضا از نوع طاق پنج اوهفت و نحوه پوشش سقف به صورت طاق کلمبو و تويزه می باشد و حد فاصله بين تويزه و طاق کلمبو بوسيله کار بندی اجرا شده است .با وجود لايه برداری روی تويزه ها نوع آجر چينی و اجراء  تويزه به روش طاق ضربی می باشد .

4-3-1- کفش کن بينه :

بينه در اطراف چهار ضلع خود دارای سکويی به ارتفاع تقريباً 60 سانتیمتر و به عرض تقربی 20/1 سانتی متر بوده که اين سکو برای جدا کردن فضای خشک و خيس و یا پاک و ناپاک تعبيه شده است و بدين وسيله فضاهایی که در اطراف بينه ايجاد می شوند مجزا و خصوصی تر می گشت ، اينها فضاهایی بوده که مردمی که از حمام برمی گشتند برای خشک کردن خود و پوشيدن لباس و مردمی که قصد رفتن به حمام داشتن برای در آوردن  لباس و آماده شدن برای دخول به حمام از آن استفاده می کردند .

در زير اين سکوها حفره هايی ساخته می شده که محلی بوده برای گذاشتن کفش ها بوده که به وسيله سنگ و آجر تزيين می شدند .

5-3-1- مياندر  ( هشتی )

مياندر فضايی است که به شکل هشت ضلعی منتظم بوده و طول هر يک از اضلاع آن تقريباً 140 سانتی متر بوده که در هر يک از اضلاع آن به جز ضلع ورودی از بينه و ضلع ديگرش که به فضای گرمخانه می رسد و يکی از اضلاع ديگرش که  ورودی نوره کش خانه است يک طاق نما به عمق 50 سانتی متر و طول  1  متر وجود دارد يعنی در مجموع 5 طاق نما در مياندر وجود دارد .

 کف مياندر همکف  کفش کنها می باشد و با اختلاف يک پله 30+ سانتی متری به کف  گرمخانه می رسد از در ورودی بينه به هشتی با اختلاف 2 پله در طرفين به سکوهای بينه می رسيم اين فضا با يک گنبد پوشش داده شده است .

6-3-1- بخش خصوصی ( نوره کش خانه )

فضايی است که در زمان احداث بنا به عنوان نوره کش خانه ، محل حجامت و سرويسهای بهداشتی مورد استفاده قرار می گرفته است ورودی آن مستقيماً از هشتی می باشد که با يک چرخش 45 درجه در پلان به اين فضا منتهی می گردد .  پوشش اين فضا بوسيله 3  تويزه اجرا شده طاقهای اين فضا از نوع طاق پنج او هفت می باشد که اجراء تويزه ها  بصورت طاق ضربی می باشد و پوشش بين تويزه ها بصورت طاق و چشمه می باشد .

7-4-1- گرمخانه :

فضای گرمخانه اصلی ترين فضای حمام است پلان گرمخانه به گونه ای طراحی و اجرا شده است که با اجراء ديوارهای بار بر به شکل نيم هشت در ضلع شمالی و جنوبی آن هم باعث جلوگيری از ديد مستقيم از بينه به گرمخانه و از فضای عمومی گرمخانه به فضای خاص نشين ها ( شاهنشين ها ) ميشود و هم باعث گسترش و زيبايی فضای گرمخانه شده است .

در بدو ورود از هشتی به گرمخانه درضلع جنوب غربی گرمخانه يک طاق نما به طول 1 متر و به عمق 40 سانتی متر تعبيه شده همچنين در ابتدای ضلع شمالی انتهای ضلع غربی گرمخانه دو طاق نما به طول 1 متر وبه عمق 40 ساتنی متر تعبيه شده است .

اين فضا با چهار ستون سنگی که پايه های يک گنبد مرتفع هستند يک فضای مرکز گراست  نحوه آجر چينی تويزه های آن که از نوع پنج او هفت می باشد به روش طاق ضربی می باشد نوع پوشش بين تويزه ها بصورت طاق کلمبو می باشد . حد فاصل بين تويزه ها و طاقها به شکل کار بندی اجراء شده است . گرمخانه دارای دو فضای خصوصی (شاهنشين) می باشد که در ضلع شمال شرقی و جنوب شرقی گرمخانه قرار دارد که در حد فاصل ( بين آنها) خزينه آب گرم واقع شده است . نوع پوشش فضای شاهنشين ها نیز بصورت طاق کلمبو می باشد .

8-3-1- خزينه :

خزينه آب گرم يکی از عناصر و فضاهای وابسته به گرمخانه می باشد در ميانه ضلع شرقی گرمخانه واقع شده است که با اختلاف ارتفاع 4  پله از کف گرمخانه به در ورودی خزینه         مي رسيم و از در ورودی خزينه نيز با اختلاف 3 پله به کف خزينه منتهی می شود .

در بدو ورود به خزينه که به شکل نيم هشت می باشد در اضلاع شمالی و جنوبی آن دو حفره بنام دستك  (1)  ( آبگير يا حوضچه های کوچک در 1 های همگانی که جلوی خزينه ساخته می شده و از آن آب برمی داشتند )  تعبيه گرديده که با سنگ تراش خرده تزئين گرديده است .

در انتهای ضلع شرقی در کف خزينه تيان واقع شده است نوع پو شش اين فضا نيز به شکل طاق کلمبو می باشد .

9-3-1- تون ( گلخن )

 تون ( گلخن ) به معنای کوره گرمابه های همگانی کهن  ِمی باشد .  اين فضا که در حمام حسن خان پشت خزينه واقع شده است ، فضايی است که محل هدايت آتش به زير تون می باشد . برای انتقال دود ناشی از سوخت تون خانه بايد دودکش در مسير دود وجود داشته باشد ِدر حمامها چند دودکش وجود دارد که در لحظات ابتدايی توليد دود ، يکی از دريچه ها را باز کرده تا دودهای لوله خارج شود . اين دودکش مستقيما به بيرون راه دارد .

 بعد از مدتی دودکش را می بندند و دودکش ديگر را باز ميکردند که اين دودکش به فضا راه دارد . تا دود به زير گرمخانه منتقل شود و باعث گرم شدن فضا می گردد و بعد از آن خارج شود . دودکش اوليه معمولاً  در روی تون خانه قرار دارد که دودهای اوليه را خارج می کند . سقف اين فضا ( تون ) کا ملاً  تخريب شده بود که مجدداً به روش طاق و تويزه اجرا شده است .

 در کنار تون ( ضلع جنوبی تون ) فضای ديگری وجود دارد که  محل  جمع آوری مواد  سوختی ( هيزم ، چوب ، فضولات حيوانی  ) می باشد سقف اين فضا نيز کاملاً  تخريب شده بود که مجدداً با اجراء طاق و تويزه پوشانده شده است . تنها راه دسترسی به فضای انبار سوخت و تون از طريق راهرويی می باشد که در ضلع شمالی حمام واقع شده و به کوچه مجاور منتهی می گردد.

طول اين راهرو تقريبا 12 متر و عرض آن 5/1 متر می باشد که دارای شيب قابل توجهی می باشد . اين راهرو به عنوان راهرو فرعی حمام بوده و کليد آن در دست توندار ( شخصی که مسئول روشن کردن حمام است ) بوده و در مواقع حمل و انتقال مواد سوختی به انبار سوخت که از طريق الاغ و چهار پايان انجام می شده باز شده است .

4- مواد و  مصالح بکار رفته در حمام حسن خان

    مصالح                            موارد استعما

1_ آجر                          اجرای ديوارها و پوششها

2 _ آجرجوش                    اطراف تيان و جویهای مسیر  آب

3 _ سفال                        ساخت تنبوشه های هدايت آب

4 _ سنگ لاشه                    پي ريزی و شالوده بنا  ،  کف 

5 _ سنگ تراش خورده        ساخت ستونهای سنگی ، سنگ کفشکنها و حوضها

6 _ گچ                            بدنه دیوار راهرو

7 _ ساروج            آب بندی کف و بدنه خزینه  اندود دیوارها بخصوص گرمخانه

8 _ قیر                                عایق بندی تیان

9_ کاشی                         ازاره بدنه بینه و گرمخانه

10 _ شیشه                              جام خانه ها

11 _ آهک             ساخت انواع ملاتها برای دیوار چینی و اندود بدنه و سقف و تزیینات آهک بری

12 _ کاهگل                      اندود بام و آبندی پوشش بام

13 _ فلز                                  ساخت تیان14_ خشت                               مصالح پر کننده برای اجرای دیوارها

15 _ گل آهک                        ساخت ملات برای دیوار چینی

16_ خاک رس                        ساخت ملاتهای مثل  گل آهک  ، کاه گل

17 _ نمک                           هنگام تجدید پوشش کاهگل به منطور جلو گیری از رویش گیاهان

18 _ لویی                                  ساختن ساروج

19_ خاکستر                               ساختن ساروج

20 _ ماسه بادی                           ساختن ساروج

21 _ ساروج گچی                      چسباندن کاشی بدنه

5- تزئينات :

از آنجا که حمامها يکی از بارزترين و شاخص ترين بناهای وابسته به بازار و بافت شهری می باشند لذا درطراحی و معماری و تزئينات آن توجه ويژه ای شده است .

تزئينات در حمام حسن خان به طور کلی به دو روش قابل روئيت می باشد :

1- تزئينات آهکی ( آهکبری ) 2 - تزئينات سنگی :

تزئينات آهکی که قسمت اعظم  تزئينات اين حمام را تشکيل می دهد در بدنه ها و سقفها قابل مشاهده است طرحهای موجود در اين حمام بيشتر به صورت هندسی و در برخی فضاها به خصوص گرم خانه و شاه نشين ها ، نقوش گياهی ( اسليمی، ختايی، گل و برگ ) می باشد .

با توجه به لايه برداری در بدنه و سقفهای بينه و گرمخانه چندين لايه تزئينات آهکبری قابل روئيت می باشد . حتی در يک دوره مرمتی در بدنه های فضای بينه تصاويری از نقاشی که مواد و مصالح آن همان آهک و رنگهای گياهی می باشد مشخص شده است که قسمت بیشتر آنها تخريب شده فقط تکه هايی از آن در ضلع شمالی و جنوبی بينه مشهود می باشد .

تصوير سازی در فضای حمامها روش نسبتاً رايجی بوده ، جوانمردی و قهرمانی از موضوعات تصويرسازی در حمامها بوده در برخی حمامها داستانهای حماسی بوسيله تصوير روايت می شده است .

بنابراين با لايه برداری تزئينات نقاشی می توان پی برد که تصاوير حمام حسن خان نيز جزء موضوعات فوق ميباشد . از ديگر تزئينات موجود در حمام حسن خان ، تزئينات سنگی ميباشد که بيشتر در ساخت ستونها و سر ستونها به شکل تونگان اجرا شده و همچنين در ساخت نمای کفشکنها از سنگهای تراش خرده به شکل قوسهای تيزه دار استفاده شده است .

علت استفاده از آهک برای تزئين حمام :

 در حمامها به علت رطوبت هميشگی از ملات ساروج به عنوان پوششی برای ديوار و سقف و زمينه کار و آهکبری استفاده زيادی می شده است .

آهک به علت مقاومت و ويژگيهای خاص در برابر رطوبت ( با قرارگيری در رطوبت مقاومت آن افزايش می يابد ) و رنگ سفيد آن و خاصيت شکل پذيری آن همواره به عنوان ماده ای خاص در تزئين حمام مطرح بوده است .

6- تأسيسات

تاسیسات حمام حسن خان شامل :

1-6 تاسیسات گرمایی

2-6  تاسیسات روشنایی

3-6 تاتسیسات آبرسانی

4-6 تاسیسات فاضلاب می باشد .

1-6 تاسیسات گرمایی :  مجموعه فرایندی که سبب گرم شدن آب و مهیا شدن آب برای استحمام و انتقال آن به دیگر فضاهای گرمخانه و گرمای کف مجموعه می گردد را شامل می شود . گرم شدن آب توسط تیان که در کف خزینه واقع شده و سوخت مورد نیاز جهت روشن شدن تون معمولا چوب ، هیزم .... و بعدها که نفت سیاه و دیگر مواد سوختی که جای سوخت اولیه را گرفته اند معمولا در زیر صفحه تیان واقع شده که این عمل سبب گرم شدن آب خزینه شده و دود حاصل از سوخت از طریق کانالهای گربه رویی که در کف گرمخانه واقع شده بودند طی فرایندی سبب گرم شدن کف گردیده و نهایتا توسط دودکشهایی که در داخل دیوار تعبیه شده بود به بیرون راه می یافت .

2-6  تاسیسات روشنایی : روشنایی حمام حسن خان توسط روزنه هایی که در روی طاقها واقع شده اند (جام شیشه ای ) تهیه گردیده و همچنین در هنگام سحر و غروب که هوا تقریبا تاریک شده از پیه سوز استفاده می کردند .

3-6   تاسیسات آبرسانی :   اولین مسئله در احداث و ساخت یک حمام تاریخی دسترسی به آب بوده است که این آب معمولا از طریق چاه ، قنات ، چشمه تهیه شده است که با توجه به شواهد به دست آمده بعد از خاک برداری فضای پشت خزینه حمام حسن خان احتمالا آب مورد نیاز از طریق چشمه و آبراهه تهیه  می شده است .

4-6  تاسیسات فاضلاب : دفع آب نیز در یک حمام تاریخی از اهمیت ویژه ای برخوردار است که معمولا برای رفع این مسئله چاههای متوالی حفر می کردند ولی در حمام حسن خان با توجه به موقعیت رودخانه آبشوران واقع در ضلع غربی حمام فاضلاب مستقیما بداخل رودخانه هدایت شده است .

7- مطالعه و شناخت سازه ای بنا :

1-7- پی ها :

سازه در بنای حمام به لحاظ حضور آب در آن و صدمات احتمالی که از آب پديد می آيد ، دارای شرايط خاصی است پی سازی در سازه يک حمام نقش اساسی بعهده دارد زيرا که نفوذ آب امکان نشستهای موضعی را فراهم می آورد.

از آنجا که برای دستیابی به فضاهای وسیع تر از ستونهایی استفاده میشود  ، در این بنا (حمام

حسن خان ) نيز به رسم معمول هم در بينه ، و هم در گرمخانه از ستون استفاده می شده است .

بنابراين پايه پی ها چه پی ديوارها و جرزها و چه پی ستونها باید از استحکام کافی برخوردار باشد ، که باعث طولانی تر شدن عمر سازه می گردد .

در حمامها بواسطه وجود رطوبت و نفوذ آن ، اجزای سازنده در ديوار شرايط مناسبی برای رانش پديد می آيد . در واقع با استفاده از سه روش از اين مشگل جلوگيری بعمل می آيد :

1- قرارگيری بنا در دل خاک

2- قرارگيری دهانه های کوچک در مجاور دهانه های بزرگ يعنی بعبارتی توزيع و استهلاک تدريجی نيرو

3- استفاده از ملات گل آهک در آجر چينی جرزها و ديوارها .

2-7- ديوارها :

ديوارها عمدتاً به دو دسته تقسيم می شوند :

1- ديوارهای باربر-2- ديوارهای غير باربر :

بطور کلی ديوارهای موجود در حمام  حسن خان  از نوع  ديوارهای باربر می باشند . اين ديوارها ( باربر ) خود نيز با توجه به نيروی وارد به آن متفاوت هستند يعنی ديوارهايی که وزن بار زنده و مرده سقف بر آنها کمتر است عريض تر و دارای ضخامت بيشتری می باشند و ديوارهایی که وزن ديوار و سقف آنها کمتر است کم عرض  تر و از ضخامت کمتری برخوردار می باشند .

3-7- ستونها :

ستونهای سنگی بعنوان يک عنصر معماری نقش مهمی در سازه حمام دارند. ستونهای سنگی عمدتاً در برابر نيروهای افقی از خود ضعف نشان می دهند ، اما نيروهای فشاری و عمودی را بخوبی تحمل می کند .

ستونهای سنگی در اين بنا سه تکه اند ( ستون - پايه ستون -  سر ستون )

اين ستونها در سر ستون تابع شکل تويزه و پلان هستند برای اتصال تنه ستون به پايه و سر ستون مطابق روش معمول از روش سرب ريزی استفاده می شده است .

روش اجرايی اتصال ستون به طريق زيل انجام می گرفت :

ابتدا قسمت وسط تنه ستون را با وسايلی که در اختيار بوده به ضخامت تقريبی 7 سانتی متر و طول 20-15 سانتی متر سوراخ نموده و داخل آن ميله ای به عرض 40-30 قرار می دادند و فضای خالی اطراف ميله را سرب مذاب می ريختند ، سپس باقی مانده ميله را در داخل سوراخی که در پايه ستون ايجاد شده است قرار داده و فضای خالی طرف ميله در داخل پايه ستون را نيز سرب مذاب می ريختند .

روش اتصال سر ستون به ستون ( تنه ستون ) نيز به همين روش انجام می گرفته است .

نيروهای وارده بر ستون از اطراف تويزه به دو مؤلفه افقی و قائم تقسيم می شوند ، نيروهای عمودی که از طرف ستون و بار پوششی آن به سر ستون ، ستون و پايه ستون وارد می آيد که اين نيروها از طريق پی به زمين منتقل و خنثی می شوند .

4-7- پوششها :

عموم پوشش فضاهای حمام حسن خان از نوع پوشش منحني ( سغ ) می باشد .

سغ يا ازغ در عربی ازج ناميده می شود . ازغ را بيشتر به شاخه های تاک و نخل و نسترن و ياس که شکل منحنی و کمانی دارد اطلاق می کنند و در مورد طاق بيشتر تلفظ ازگ ميشود .

پوشش سغ در واقع پوششی است که از لحاظ شکل ، تابعيت از چفدی منحنی دارد . انتخاب چفد مناسب برای تحمل بارهای وارده بر طاق و گنبدها در معماری ايرانی بر اساس منطق ساختمانی و ايستايی بنا صورت ميگيرد .

اين نوع پوشش ( سغ ) به علت دسترسی آسان به خشت و گل در اکثر نقاط کشور متداول شده است بنابراين با توجه به اين که قدرت ايستايی پوششهای منحنی بسيار قابل توجه است پوشاندن دهانه های وسيع و بزرگ با آنها ميسر است .

بطور کلی دو نوع پوشش منحنی ( سغ ) در معماری حمام حسن خان قابل مشاهده است :

1- چفد ( قوس ) 2- طاق

ذيلاً به بررسی پوشش های منحنی در حمام حسن خان می پردازيم :

1-4-7- چفد ( قوس ) :

چفد يا قوس باريکه ای است که بين دو پايه يا ديوار اجراء می گردد و مانند تير حمال (باربر) وزن طاق و سقف را به پايه ها منتقل می کند .

چفد يا قوس دارای انواع گوناگونی است که از نظر اجراء نيز متفاوت هستند . بطور کلی بار وارد بر سقف سبب فعل و انفعالاتی در آن می شود که با توجه به آنها نوع منحنی و طريقه اجراء نيز متفاوت است .

در يک دسته بندی کلی چفد ها به دو دسته تقسيم می شوند :

الف -  چفد مازه دار

ب -  چفد تيزه دار

در اينجا صرفاً به ذکر و تشريح چفد هايی که در حمام حسن خان بکار رفته اند ميپردازيم .

الف: چفد مازه دار :

در حمام حسن خان دو نوع چفد مازه دار بکار رفته است :

1- چفد مازه ای کند = بيز يا هلوچين

 اين چفد بيضی ايستاده ای است که فاصله کا نونی آن مساوی نضف دهانه است وبه همين دليل شکل آن بسيار نزديک به دايره است . 

2- چفد مازه ای کفته   :

اين نوع چفد شامل انواع بيضی های خوابيده است و معمولا به علت داشتن استحکام کافی در طبقات زيرين و سر در گاهها و وروديها ( نعل در گاه ) بکار رفته است.

از دوران چفد مازه ای پوشش کم خيزی بدست می آيد که به آن  تاو  مي گويند .

ب  : چفد تيزه دار  :

اکثر چفد ها ی تيزه دار بکار رفته در حمام حسن خان از نوع پنج او هفت می باشند .

در اصطلاح پنج او هفت ، پنج به معنی روزنه ، سوراخ و پنجره و او هفت به مفهوم پوشاندن و   پوشش است بنا براين معنای لغوی پنج او هفت ، پو شش در گاه و روزنه است . 

روش اجراء قوس ها

اجرا ء قوسها در حمام حسن خان به روشهای زيرمی باشد :

1- اجرای قوس تيزه ای و مازه ای به دو روش ضربی ( پر )

در اين روش آجرها از بخش زيرين به صورت نره و از پهلو به صورت صفحه کامل قابل مشاهده هستند . در اين روش يک لايه آجر را به قاب ( غالب ) می چسبانند پس از اجرای یک رج  ، رجهای بعدی را اضافه می کنند به شکلی که درز آجرها روی هم قرار نمی گيرند .

2- اجرای قوس تيزه ای و مازه ای به روش رومی :

در اجرای اين قوس آجرها در مقطع عمودی به صورت نره و در مقطع افقی به شکل صفحه کامل ديده می شوند.

2-4-7- طاقها :

طاق به طور کلی به مفهوم پوشش فضای بين دو ديوار است و شکلی که طاق از نظر ترکيب تابع آن می شود همان چفد ( قوس ) است طاقهای به کار رفته در پوشش حمام حسن خان به قرار زير می باشد :

1- طاق آهنگ = گهواره ای = لوله ای :

2- طاق کلمبو

3- طاق و تویزه = طاق و لنگه = طاق و باریکه = طاق و چشمه

4- طاق ( پوشش خاص ) میاندر ( هشتی )

1- طاق آهنگ = گهواره ای = لوله ای

ساده ترين طاق ايرانی ، طاق آهنگ است که در واقع ادامه يک نوع چفد در امتدادی معين است . طاق آهنگ (گهواره ای) در فضاهایی مثل راهروها که در دو طرف ، ديوار ممتد دارند بکار     می رود . طاق آهنگ در حمام حسن خان از نظر اجرا به صورت ضربی و رومی اجراء شده است .

نوع چفد نيز برای اجراء طاق آهنگ در حمام حسن خان چفد تيزه ای پنج او هفت می باشد .

2- طاق کلمبو : طاق کلمبو علاوه بر اينکه به علت ساختارش در ملايم کردن آفتاب شديد و جلوگيری از سرمای سخت بسيار مؤثر است از نوعی ويژگی برخوردار است و آن اينکه در مقابل زلزله مقاومت بسيار خوبی از خود نشان می دهد .

طاق کلمبو روی چهار ديوار يا ستون در زمينه مربع اجراء می شود .

گاه کلمبو را در زمينه مستطيل نزديک به مربع که بتوان آنرا به هشت ضلعی و بعد به دايره تبديل کرد نيز اجراء می شود بطور کلی اجراء کلمبو روی چهار ديوار يا ستون در حمام حسن خان به دو طريق اجراء شده است :

1- اجراء طاق کلمبو روی تويزه :

به اين ترتيب که روی جرزها تويزه های باربر اجراء کرده و بعد بين تويزه ها را به صورت طبيعی خود بالا آورده تا به يک سطح دايره می رسد سپس روی تويزه ها را می چينند و بالا می آورند و پوشش کلمبو را تکميل می کنند:

2- اجراء طاق کلمبو به صورت کاربندی :

اين روش اجراء بسيار متفاوت است . زيرا با اين روش گوشه سازی تکميل می شود و زمينه گرد بدست آمده مناسب برای زدن طاق کلمبو است .

تيزه تمام کلمبوهای اجراء شده در اين حمام هورنو ( خزانه = سوراخ = روزنه ) دارند . معمولاً اشکال طاق کلمبو آن است که نمی توان سطح پوشش شده را صاف کرد و آشکوب ديگری را روی آن بنا نهاد .

3- طاق و تويزه = طاق و لنگه = طاق و باريکه = طاق و چشمه

از آنجا که اين پوشش قابليت آنرا دارد که روی پلانهای مستطيل و مربع قرار گيرد بعضی از فضاهای حمام حسن خان بصورت طاق و تويزه است .

اين طاق متشکل از باريکه طاقهايی بنام تويزه است که پوشش بر فراز آنها قرار گرفته است و بارهای وارده خود را از روی اين پوشش اصلی بر روی تويزه ها انتقال می دهند و نيروی سقف توسط فرم طاق بر روی تويزها منتقل می شود در واقع نيروها در اين نوع سقفها در همه جهات پخش می شوند .

نيروهای منتقل شده به دو مولفه تقسيم می شوند : مولفه های قائم از طريق عناصر باربر عمودی مثل ديوارها به پی و سپس به زمين منتقل می شوند و مؤلفه هاي افقی از طريق تويزه های متوالی خنثی می شوند .

4- طاق ( پوشش خاص ) مياندر ( هشتی )

در کنار پوششهای طاق و چشمه - طاق کلمبو و طاق آهنگ فضای مياندر با پوشش خاص و منحصر به فردی پوشانده شده است . اين طاق درتمام جهات باربری می کند و بر روی يک پلان 8 ضلعی قرار گرفته و نيروی سقف را بر روی هشت تويزه منتقل می کند.

5-7- ناودانها :

ناودانها : عموماً به دو دسته تقسيم می شوند :   

1- ناودانهای شره ای 2- ناودانهای لوله ای

با توجه به مطالعات انجام شده در مورد بناهای سنتی احتمالاً ناودانهای بکار رفته در حمام حسن خان از نوع ناودانهای شره ای بوده است و اين نوع  ناودانهايی بودند که 50 الی 60 سانتی متر از لبه ساختمان جلوتر می آمده  و آب مستقيماً از آن به پايين می ريخت اين نوع ناودانها با توجه به ساختمانهای ايرانی بهترين بود .

 در ناودانهای شره ای لوله ای که از سوی لگنچه به سمت خارج می آمد تراش مخصوصی داشته به اين گونه که نوک پايين آن تيز بود و با شيبی مختصر آب سريعاً به پايين هدايت می شد ، در امتداد ريزش آب روی کف حياط يک لگنچه سنگی کار می گذاشتند که وسطش سوراخی داشت و آب را به مجرايی هدايت می کرد که به مسير فاضلاب منتهی می شد .

جنس ناودانهای شره ای معمولاً سنگی بوده که بعداً ورق گالوانيزه جای آنها را گرفته است . [[سعید خلیلی تیلکی]]

تهیه و تنظیم : سعید خلیلی تیلکی